(Xã hội) - “Năng suất không phải là tất cả / nhưng về lâu dài thì gần như là tất cả”, câu nói nổi tiếng của Paul Krugman – Nobel Kinh tế 2008, đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự. 


2017 là năm ghi nhiều dấu ấn với nền kinh tế Việt Nam, như kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu vượt ngưỡng 400 tỷ USD và tăng trưởng GDP đạt trên 6,8% theo đúng kế hoạch đề ra của Chính phủ, … Tuy nhiên, hãy còn đó những vấn đề nan giải khiến chúng ta không khỏi trăn trở. Đặc biệt, số liệu mới đây của Tổng cục Thống kê lại cho thấy: năng suất lao động của toàn nền kinh tế Việt Nam theo giá hiện hành ước đạt 93,2 triệu đồng/lao động (tương đương khoảng 4.159 USD), tức là còn thấp hơn Lào.

Thực trạng

Không thể phủ nhận, năng suất lao động của người Việt Nam trong những năm qua đã có sự cải thiện đáng kể, nhưng thực tế vẫn rất thấp so với nhiều nước trong khu vực.
Cụ thể, năng suất lao động của người Việt Nam năm 2016 đạt 9.894 USD (tính theo sức mua tương đương của năm 2011), chỉ bằng 7% của Singapore; 17,6% của Malaysia; 36,5% của Thái Lan; 42,3% của Indonesia; 56,7% của Philippin và bằng 87,4% của Lào. Điều đáng quan ngại là sự chênh lệch về năng suất lao động giữa Việt Nam và các nước lại đang có xu hướng ngày càng gia tăng. Nếu chúng ta không có giải pháp để khắc phục tình trạng này và nâng cao năng suất lao động thì nguy cơ sa vào bẫy thu nhập trung bình là gần như chắc chắn.

Công nhân Việt Nam đang lắp ráp các sản phẩm trong nhà máy của Samsung

Công nhân Việt Nam đang lắp ráp các sản phẩm trong nhà máy của Samsung

Vì đâu nên nỗi?

Lý giải cho thực trạng này, theo nhiều chuyên gia kinh tế, đó là do lao động Việt Nam hiện nay đa phần chỉ đảm nhận các công đoạn mang giá trị thấp như gia công, lắp ráp, … hầu như chúng ta không thể tạo ra thiết kế và nhãn hiệu riêng để làm tăng thêm giá trị sản phẩm. Một khi vẫn coi lao động giá rẻ là lợi thế của nền kinh tế thì rất khó có thể nâng cao năng suất lao động.

Lấy ví dụ, xuất khẩu của Việt Nam năm 2017 đã vượt qua mức 210 tỷ USD, trong đó có hơn 50 tỷ USD tới từ Samsung; tuy nhiên đại gia điện tử Hàn Quốc hầu như chỉ đang tận dụng đất đai, tài nguyên và nhân công giá rẻ của chúng ta để kiếm lợi mà không thực sự mang lại nhiều lợi ích cho đất nước như góp phần làm tăng năng suất lao động hay thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Hiện nay, số doanh nghiệp trong nước chen chân được vào chuỗi cung ứng toàn cầu của Samsung mới chỉ đếm trên đầu ngón tay. Ngoài ra, những hậu quả mà Samsung gây ra cho môi trường, xã hội Việt Nam là rất khó lượng hóa.

Một nguyên nhân khác khiến cho năng suất tổng thể của nền kinh tế Việt Nam thấp, đó là vì hầu hết các doanh nghiệp của chúng ta chỉ có quy mô vừa và nhỏ, công nghệ sản xuất thấp hay trung bình chiếm tỷ lệ lớn. Trong khi đó, muốn năng suất lao động được cải thiện, điều quan trọng là phải nâng cao được hàm lượng công nghệ, nâng cao chất lượng lao động, thay vì chỉ dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ hay khai thác tài nguyên. Nếu không thực hiện được điều này, tốc độ tăng trưởng GDP dù có cao đến đâu cũng không có nhiều ý nghĩa.

Những năm gần đây, Chính phủ luôn đặt ra mục tiêu tăng trưởng GDP tương đối cao, ở mức 6.5% – 7%/năm. Giải pháp bền vững chắc chắn là phải thúc đẩy tăng năng suất lao động. Tuy nhiên, sứ mệnh này đang được thực hiện không tốt, thậm chí có phần méo mó, lệch lạc. Cụ thể, rất nhiều nguồn lực của nền kinh tế hiện vẫn đang tập trung và nằm chết trong các lĩnh vực như bất động sản thương mại, tài chính, … Năm 2017, VinGroup – chủ yếu kinh doanh bất động sản – vươn lên trở thành công ty tư nhân lớn nhất Việt Nam với doanh số lớn hơn cả Trường Hải hay Vinamilk – những doanh nghiệp thực sự sản xuất – đó là tín hiệu nên mừng hay lo?

Bài học của Lào

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Lào thường cao hơn Việt Nam, vào khoảng 7 – 8 %, trong khi của chúng ta chỉ xấp xỉ 6% hoặc hơn một chút. Đáng chú ý, Lào gặp bất lợi do không có biển và hoàn toàn phụ thuộc vào con đường thông thương với các hải cảng ở Việt Nam.

Với quy mô chỉ hơn 6 triệu dân, nền kinh tế Lào tương đối nhỏ so với chúng ta và họ cũng không hề có nhiều công ty quốc doanh quy mô “hoành tráng”, tuy nhiên đó cũng lại chính là một lợi thế giúp Lào tập trung đầu tư, xây dựng một số ít ngành có thế mạnh, mang tới hiệu quả hoạt động tốt hơn của chúng ta.

Ngoài ra, tài nguyên thiên nhiên tính trên đầu người của Lào rất dồi dào và phong phú, với trữ lượng lớn vàng, bạc, đồng đỏ, … và nhất là tiềm năng thủy điện. Chính phủ và các doanh nghiệp của họ đang cố gắng tận dụng các lợi thế này để phát triển mạnh mẽ hơn. Quyết tâm trở thành “bình ắc-quy điện của khu vực Đông Nam Á”, Lào đã đầu tư phát triển nhiều dự án thủy điện, dọc theo sông trên sông Mekong (mặc dù gây nhiều tranh cãi với các nước láng giếng về tác động tới môi trường và hệ sinh thái lưu vực sông Mekong). Bên cạnh đó, với cảnh quan thiên nhiên đẹp, còn nhiều nét hoang sơ và văn hóa giàu bản sắc, Lào cũng rất chú trọng phát triển ngành du lịch như chìa khóa để giải quyết công ăn việc làm cho đội ngũ lao động đang ngày càng đông đảo.
Kinh nghiệm của Lào cho thấy, một quốc gia nhỏ yếu, ít dân, không gian ra biển bị bít chặt cũng có thể tăng trưởng tốt và đạt năng suất lao động cao nếu phát triển đúng hướng, có trọng tâm ưu tiên, không đầu tư theo kiểu dàn trải, manh mún để “lấy thành tích”.

Nhà nước cần hậu thuẫn tối đa cho những doanh nghiệp tư nhân làm ăn thật sự hiệu quả như Trường Hải (THACO), làm động lực kéo theo sự phát triển của các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế

Nhà nước cần hậu thuẫn tối đa cho những doanh nghiệp tư nhân làm ăn thật sự hiệu quả như Trường Hải (THACO), làm động lực kéo theo sự phát triển của các doanh nghiệp khác trong nền kinh tế

Thay đổi tư duy phát triển

Với quy mô dân số sắp đạt 100 triệu như Việt Nam, việc nâng cao năng suất tổng thể nền kinh tế quả là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn. Thực tế cho thấy, tại Á Châu, ngoại trừ Nhật Bản, cũng chỉ có Hàn Quốc và Đài Loan là những nền kinh tế với quy mô trên 20 triệu dân thực sự thành công trong việc đưa thu nhập đầu người vượt ngưỡng 20.000 USD, đứng vào hàng ngũ các nước phát triển nhất thế giới.

Chắc chắn, Việt Nam sẽ không thể giàu có nếu chỉ dựa hoàn toàn vào các lĩnh vực: khai khoáng, thủy điện hay du lịch giống như Lào, mà nhất thiết phải có một nền kinh tế đa dạng, phức hợp hơn, nhấn mạnh vai trò của kỹ nghệ và dịch vụ, thâm dụng chất xám và khoa học. Để làm được điều đó, hệ thống giáo dục đào tạo vốn đang rất lạc hậu cần phải cải cách, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực tay nghề cao có thể vận hành các hệ thống phức tạp thay vì cho “ra lò” quá nhiều cử nhân, thạc sĩ thất nghiệp như hiện nay.

Chúng ta nên mạnh dạn học hỏi tinh thần của người Nhật trong giai đoạn phát triển thần kỳ sau Chiến tranh Thế giới thứ 2 (từ 1955 – 1973). Để bắt kịp phương Tây, các doanh nghiệp Nhật đã không ngần ngại đổ xô đi nhập khẩu công nghệ của Mỹ, Anh, Pháp, Đức,… đem về cải tiến và áp dụng vào sản xuất. Sứ mạng này, Nhà nước không thể can thiệp hay làm thay mà chỉ có thể giúp đỡ và hậu thuẫn mạnh mẽ cho doanh nghiệp.

Quy mô của Việt Nam hôm nay cũng không khác gì nước Nhật khi ấy, chúng ta hoàn toàn có thể làm được nếu nỗ lực và quyết tâm, biết “thắt lưng buộc bụng” cho những mục tiêu lớn, thay vì quá lãng phí ngân sách như hiện nay. Trước mắt, Chính phủ cần nhanh chóng thực hiện cổ phần hóa, thoát hết vốn ra khỏi các doanh nghiệp Nhà nước và thực hành tiết kiệm, tinh giản biên chế.

Hiện nay, trước những nguy cơ do Cuộc Cách mạng Công nghệ 4.0 đem tới, Chính phủ và các Bộ, Ngành ở Việt Nam phải cần xác định cho rõ mục tiêu để tạo lập và thực thi các chính sách thật hiệu quả, có vậy tăng trưởng kinh tế mới bền vững và thật sự tạo dựng vị thế cạnh tranh cho Việt Nam.

Đất nước chỉ có thể phát triển thịnh vượng khi có một nền tảng thật vững chắc và hội tụ đầy đủ các tiền đề, trong đó có vai trò đặc biệt quan trọng của lãnh đạo, doanh nghiệp và đội ngũ trí thức – những người cần đi tiên phong trong việc thổi luồng gió mới vào xã hội, với động lực, quyết tâm mạnh mẽ cùng nhận thức về tương lai. Quan trọng nhất, các lãnh đạo chính trị cần phải có tố chất, hoài bão, dám mơ ước lớn, biết lắng nghe trí thức và thấu hiểu nỗi mong mỏi chính đáng của người dân.

CTV Hải Đăng

Bài viết, video, hình ảnh đóng góp cho chuyên mục vui lòng gửi về [email protected]
Thích và chia sẻ bài này trên